| New Zealand Aotearoa Nowa Zelandia |
|||||
|
|||||
| Hymn: God Defend New Zealand God Save the Queen |
|||||
 |
|||||
| Język urzędowy | angielski, maoryski | ||||
| Stolica | Wellington | ||||
| Ustrój polityczny | monarchia konstytucyjna | ||||
| Głowa państwa | królowa Elżbieta II | ||||
| w jej imieniu | gubernator generalny Anand Satyanand |
||||
| Szef rządu | premier Helen Clark | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
73. na świecie 268 680 km² 2,1% |
||||
| Liczba ludności (2007) • całkowita • gęstość zaludnienia |
119. na świecie 4 186 320▲ 15,6 osób/km² |
||||
| Jednostka monetarna | dolar nowozelandzki (NZD) | ||||
| Niepodległość | od Wielkiej Brytanii 26 września 1907 |
||||
| Strefa czasowa | UTC +12 – zima UTC +13 – lato |
||||
| Kod ISO 3166 | NZ | ||||
| Domena internetowa | .nz | ||||
| Kod samochodowy | NZ | ||||
| Kod telefoniczny | +64 | ||||
Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długich białych chmur. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonych Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.
Spis treści |
edytuj Nazwa
Odkrywca Nowej Zelandii, żeglarz holenderski Abel Tasman, nazwał ją "Staaten Landt", tzn. Ziemia Stanów, na cześć ówczesnych Stanów Generalnych. Nazwa "Nieuw Zeeland" - Nowa Zelandia, pojawiła się w 23 lata później na mapie holenderskiej z 1665 r. Pochodzi ona od nazwy prowincji holenderskiej Zeeland.
edytuj Położenie
Punktem skrajnie północnym jest Przylądek Północny na Wyspie Północnej - 34°25' szer. pd.; najdalej na południe wysunięty jest Przylądek Południowy na Wyspie Stewart - 47°20' szer. pd. Najdalej na zachód leży Przylądek Zachodni na Wyspie Południowej - 166°26' dł. wsch., a najdalej na wschód - Przylądek Wschodni na Wyspie Północnej - 178°35' dł. wsch. Rozciągłość Nowej Zelandii z północy na południe wynosi około 1500 km, a ze wschodu na zachód - około 200 km. Od sąsiednich kontynentów i wysp dzielą ją znaczne odległości.
Odległości od Nowej Zelandii: Australia 2000 km, Antarktyda 2400 km, Fidżi 2131 km, Tahiti 4348 km, San Francisco 10940 km, Valparaiso 9327 km, Panama 12100 km
edytuj Środowisko geograficzne
Ukształtowanie poziome
Nowa Zelandia składa się z dwu większych i wielu mniejszych wysp oraz z mniejszych wysp przybrzeżnych: Great Barrier, Wyspa , Wyspa D`Urville'a, Waiheke, Resolution, Secretary, Ruapuke, Arapawa.
edytuj Polityka
Jednoizbowy, 120-osobowy parlament (Izba Reprezentantów) wybierany jest mieszanym systemem proporcjonalnym na 3 lata. Cztery mandaty są zastrzeżone dla Maorysów. Połowę pozostałych mandatów rozdziela się w zależności od poparcia, jakie zdobędzie dane ugrupowanie w osobnym głosowaniu "partyjnym", reszta członków parlamentu reprezentuje okręgi wyborcze.
Gubernator generalny (przedstawiciel brytyjskiego monarchy) wyznacza premiera stojącego na czele parlamentarnej większości. Premier z kolei ustala skład gabinetu odpowiedzialnego przed parlamentem.
Najwyższym organem władzy jest Rada Wykonawcza, w skład której wchodzi gubernator generalny oraz gabinet rządu. Na jego czele stoi premier.
edytuj Ustrój polityczny
Nowa Zelandia jest monarchią konstytucyjną bez konstytucji (oficjalny status dominium brytyjskiego) o parlamentarno-gabinetowym systemie rządów, członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Kraj nie posiada konstytucji w rozumieniu europejskim. Podobnie jak w Wielkiej Brytanii za ustawę zasadniczą obowiązuje zbiór aktów prawnych uchwalanych w różnym czasie i często sprzecznych ze sobą. Głową państwa jest brytyjski monarcha, który jest reprezentowany przez Gubernatora generalnego. Jest on wybierany w porozumieniu monarchy i rządu Nowej Zelandii na 5-letnią kadencję.
edytuj Główne partie polityczne
- Labour Party (Partia Pracy, zał. 1916);
- Progressive Party, (zał. 2002);
- National Party (Partia Narodowa – konserwatywna, zał. 1936);
- Alliance Party (Partia Sojuszu);
- ACT – Association of Consumers and Taxpayers (Stowarzyszenie Konsumentów i Podatników);
- Green Party (Partia Zielonych);
- United Future Party (Partia Zjednoczonej Przyszłości);
- New Zealand First Party (Partia Najpierw Nowa Zelandia);
- Māori Party.
edytuj Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Nowej Zelandii.Terytorium Nowej Zelandii dzieli się na 16 regionów oraz miasta i okręgi. Wyspy Chatham stanowią oddzielny okręg, niewłączony do żadnego regionu.
edytuj Terytoria zależne
- Dependencja Rossa – terytorium zależne
- Niue – terytorium posiadające status państwa stowarzyszonego
- Tokelau – terytorium zależne
- Wyspy Cooka – terytorium posiadające status państwa stowarzyszonego
edytuj Siły zbrojne
Nowa Zelandia co roku wydaje 729 000 000 NZ$ na ten cel, co stanowi 1,3% PKB. W tym kraju nie ma obowiązkowej służby wojskowej. Siły lądowe liczą 4 400 osób i dysponują 20 lekkimi czołgami Scorpion. Marynarka Wojenna liczy 2 100 osób i dysponuje 4 fregatami oraz 4 kutrami patrolowymi. Lotnictwo liczy 3 050 osób oraz 42 samoloty bojowe: 14 A-4K i 5 TA-4K. Nowozelandzka armia i jej gotowość bojowa jest przedmiotem krytyki zarówno na wyspach jak i ze strony najbliższych sąsiadów. W czerwcu 2008 Australijskie media otwarcie ośmieszyły nowozelandzką armię twierdząc, że do podbicia tego zakątka świata wystarczyłby jeden z lepiej zorganizowanych gangów motocyklowych z Sydney.
edytuj Historia
Do ok. 1000 r. Nowa Zelandia była bezludna, aż zaczęli przypływać z wysp Oceanii i osiedlać się Maorysi. Najpierw zasiedlili Wyspę Północną a potem następne.
Europejskim odkrywcą wysp był holenderski podróżnik Abel Tasman w 1642, który przy próbie wysadzenia załogi na zachodnim wybrzeżu został zaatakowany przez krajowców, co skończyło się śmiercią czterech ludzi. Po tym wydarzeniu odpłynął. Kolonizacja zaczęła się po 127 latach, kiedy w 1769 została ponownie odkryta przez brytyjskiego podróżnika i odkrywcę Jamesa Cooka. Pierwsze kilkadziesiąt lat to czas konfliktów między Maorysami a brytyjskimi kolonizatorami. Dopiero 6 lutego 1840 podpisano porozumienie pomiędzy 500 przywódcami maoryskich plemion a reprezentacją brytyjskiej korony. Był to "Traktat Waitangi", uważany przez historyków za dokument tworzący Nową Zelandię. Na pamiątkę tamtego wydarzenia co roku 6 lutego obchodzi się święto narodowe "Waitangi Day". Jednak podpisanie porozumienia nie zakończyło sporów między Maorysami a Europejczykami i dochodziło do wielu zbrojnych potyczek. Potyczki te w II połowie XIX wieku przekształciły się w dwie krwawe wojny przegrane przez Maorysów.
Od 1856 Nowa Zelandia miała własny rząd w ramach brytyjskiej kolonii. W 1907 uzyskała status dominium, a od 1947 stała się w pełni niepodległym państwem.
- Zobacz też: Historia odkryć geograficznych, Odkrycia i badania Oceanii i Podróże odkrywczo-badawcze Australii i Oceanii.
edytuj Udział w wojnach światowych
W latach 1914-1918, do ANZAC (Korpus Australijsko-Nowozelandzki) wstąpiło 100 tys. mężczyzn by walczyć po stronie aliantów.
W czasie I wojny światowej straciło życie prawie 17 tys. Nowozelandczyków (ówczesna ludność Nowej Zelandii wynosiła około miliona). Przyczyną był błąd dowództwa – desant na turecki półwysep Gallipoli. Od 25 kwietnia (dziś obchodzony jako Dzień ANZAC), do czasu ewakuacji osiem miesięcy później zginęło tam 8587 żołnierzy z Australii i Nowej Zelandii.
3 września 1939 r. Nowa Zelandia – w ślad za Wielką Brytanią wypowiedziała wojnę Niemcom. Podczas II wojny światowej wcielono do armii 200 tys. obywateli. Wzięli oni udział w kampaniach: przeciwko Japonii na Pacyfiku (dowodzonej przez MacArthura), w Północnej Afryce, we Włoszech i na Krecie (Grecja). Zginęło ponad 10 tys.
edytuj Geografia
- Zobacz więcej: Geografia Nowej Zelandii
Nowa Zelandia to państwo wyspiarskie położone w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, 1600 km na południowy wschód od Australii. Obejmuje wyspy: Południową (150,5 tys. km²) i Północną (114,7 tys. km²) rozdzielone Cieśniną Cooka, oraz szereg małych (m.in.: Stewart, Kermadec, Chatham, Camplell). Do Nowej Zelandii należą także trzy małe zamorskie terytoria w Oceanii: Tokelau, Niue oraz Wyspy Cooka (dwa ostatnie na zasadzie państwa stowarzyszonego).
Powierzchnia wysp jest mocno zróżnicowana. Na Wyspie Południowej znajdują się Alpy Południowe, z najwyższym szczytem – Górą Cooka (3754 m n.p.m.) i największym lodowcem Tasmana o długości ok. 29 km. Na Wyspie Północnej istnieje szereg pasm górskich ciągnących się równolegle do równin u wybrzeży. W centralnej części wyspy mieści się kilka stożków wulkanicznych (3 czynne), gejzery i wiele gorących źródeł.
Naturalną szatą roślinną kraju są wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe pokrywające większą część powierzchni kraju. 9/10 gatunków ma charakter endemiczny, np. sosna kauri, buk południowy. Ze zwierząt występują: 2 gatunki nietoperzy, ok. 30 gatunków gadów, w tym endemiczny tuatara (hatteria), ptaki nielotne: takahe, papuga kakapo i kiwi oraz papuga kea, żyjąca w pokrytych śniegiem Alpach Południowych. Poza nietoperzami nie ma naturalnie występujących ssaków. Duże zagrożenie dla gatunków endemicznych stanowią zwierzęta sprowadzone przez osadników, m.in.: koty, psy, szczury, króliki.
Klimat podzwrotnikowy morski, opady równomiernie rozmieszczone w ciągu roku.
Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla stolicy kraju wynoszą: w styczniu 16°C i 74 mm, w lipcu 8°C i 130 mm.
edytuj Wyspy
- Wyspa Północna,
- Wyspa Południowa,
- Wyspa Stewart,
- Wyspy Chatham,
- Wyspy Kermadec,
- Wyspy Antypodów,
- Wyspy Auckland.
edytuj Większe miasta
Zobacz też: Miasta Nowej Zelandii
edytuj Gospodarka
Gospodarka Nowej Zelandii należy do najbardziej zróżnicowanych ze wszystkich państw Oceanii. Jej podstawą jest hodowla owiec i bydła oraz uprawa zbóż, warzyw i owoców. Duże znaczenie ma rybołówstwo i leśnictwo (NZ to jeden z większych eksporterów drewna miękkiego oraz miazgi i tarcicy na świecie). Najważniejszymi gałęziami produkcji są: przemysł spożywczy, maszynowy, metalowy, środków transportu, chemiczny, drzewny, papierniczy, włókienniczy. Państwo posiada również własny przemysł wydobywczy – z surowców naturalnych występują tu węgiel kamienny i gaz ziemny. Przy 32 proc. udziale eksportu w dochodach budżetu państwa, największymi atutami Nowej Zelandii w handlu zagranicznym są: mięso i przetwory mięsne, produkty mleczne oraz produkty gospodarki leśnej. Importowane są przede wszystkim maszyny i elektronika, samochody i ropa naftowa. Głównymi partnerami handlowymi Nowej Zelandii są: Australia, Japonia, Wielka Brytania i USA.
- W roku 2008 Nowa Zelandia zajęła 1 miejsce w rankingu krajów nieskorumpowanych, jest najmniej skorumpowanym i korupcjogennym państwem na świecie.potrzebne źródło
edytuj Kultura
Gwiazdą rozsławiającą Nową Zelandię na całym świecie jest z racji swego maoryskiego pochodzenia sopranistka Kiri Te Kanawa. Ponadto z Nowej Zelandii pochodzi Neil Finn, lider znanego rockowego zespołu Crowded House. Wcześniej wraz z bratem Timem grał w bardzo popularnej w kraju w latach 70. i 80. grupie Split Enz. Najsłynniejsza pisarka nowozelandzka to Janet Frame, bohaterka biograficznego filmu, znanego w Polsce pod tytułem: Anioł przy moim stole. Z Nowej Zelandii pochodzi też reżyser m. in. trylogii Władca Pierścieni, Peter Jackson.
edytuj Komunikacja
edytuj Transport samochodowy
Dróg wielopasmowych jest mało, na ogół znajdują się tylko między dużymi miastami.
Istnieje dobrze rozbudowana sieć autobusowych połączeń miastowych i międzymiastowych.
Zasady ruchu:
- obowiązuje ruch lewostronny,
- ustępuje się pojazdom nadjeżdżającym z prawej strony,
- dopuszczalne prędkości: 100 km/h w terenie niezabudowanym, 50 km/h w zabudowanym.
W Dunedin znajdują się najbardziej strome ulice na świecie. Nachylenie Baldwin Street wynosi 38%.
edytuj Transport lotniczy
Nowa Zelandia ma bezpośrednie połączenia lotnicze z Wyspami Pacyfiku, wszystkimi wielkimi miastami Australii, wieloma we wschodniej Azji a także miastami w Ameryce Północnej i Ameryce Południowej.
Głównym portem lotniczym jest Auckland International Airport (Zobacz też: http://www.auckland-airport.co.nz/) w Mangere, 24 km na południowy zachód od centrum Auckland. Międzynarodowe lotnisko w Hamilton obsługuje przede wszystkim linie nowozelandzkie i połączenia z Australią. Lotnisko w stolicy kraju – Wellington – ma ograniczone możliwości przyjmowania samolotów odrzutowych ze względu na zbyt krótkie pasy startowe.
Nowozelandzkie linie lotnicze:
- Air New Zealand
- Freedom Air (tanie linie lotnicze)
- JetConnect
- Origin Pacific Airways (przeloty krajowe)
W dużych miastach oraz w rejonach turystycznych dostępne są także helikoptery.
edytuj Transport wodny
Wyspy Północna i Południowa są skomunikowane nowoczesnymi połączeniami promowymi. Promy pływają między Wellington i Picton. Podróż trwa 2-3 godziny.
Nową Zelandię odwiedza wiele statków wycieczkowych, ale nie działają żadne regularne zagraniczne linie pasażerskie.
edytuj Zobacz też
|
|||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
